Passage 6.1

अथ नारदः पितामहमुवाच ।

भगवन् तदभ्यासवशात् भ्रमकीटन्यायवत्तदभ्यासः कथमिति ।

तमाह पितामहः ।

सत्यवाग्ज्ञानवैराग्याभ्यां विशिष्टदेहावशिष्टो

वसेत् । ज्ञानं शरीरं वैराग्यं जीवनं विद्धि

शान्तिदान्ती नेत्रे मनोमुखं बुद्धिः कला

पञ्चविंशतितत्त्वान्यवयव अवस्था

पञ्चमहाभूतानि कर्म भक्तिज्ञानवैराग्यं शाखा

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयाश्चतुर्दशकरणानि

पङ्कस्तम्भाकाराणीति । एवमपि नावमतिपङ्कं कर्णधार

इव यन्तेव गजं स्वबुद्ध्या वशीकृत्य स्वव्यतिरिक्तं सर्वं

कृतकं नश्वरमिति मत्वा विरक्तः पुरुषः सर्वदा

ब्रह्माहमिति व्यवहरेन्नान्यत्किञ्चिद्वेदितव्यं स्वव्यतिरेकेण ।

जीवन्मुक्तो वसेत्कृतकृत्यो भवति । न नाहं ब्रह्मेति

व्यवहरेत्किन्तु ब्रह्माहमस्मीत्यजस्रं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ।

तुरीयावस्थां प्राप्य तुरीयातीतत्वं व्रजेद्दिवा जाग्रन्नक्तं

स्वप्नं सुषुप्तमर्धरात्रं गतमित्येकावस्थायां

चतस्रोऽवस्थास्त्वेकैककरणाधीनानां चतुर्दशकरणानां व्यापारश्चक्षुरादीनाम् ।

चक्षुषो रूपग्रहणं श्रोत्रयोः शब्दग्रहणं

जिह्वाया रसास्वादनं घ्राणस्य गन्धग्रहणं

वचसो वाग्व्यापारः पाणेरादानं पादयोः संचारः

पायोरुत्सर्ग उपस्थस्यानन्दग्रहणं त्वचः स्पर्शग्रहणम् ।

तदधीना च विषयग्रहणबुद्धिः बुद्ध्या बुद्ध्यति

चित्तेन चेतयत्यहङ्कारेणाहङ्करोति । विसृज्य जीव

एतान्देहाभिमानेन जीवो भवति । गृहाभिमानेन गृहस्थ

इव शरीरे जीवः संचरति । प्राग्दले पुण्यावृत्तिराग्नेयां

निद्रालस्यौ दक्षिणायां क्रौर्यबुद्धिर्नैरृत्यां पापबुद्धिः

पश्चिमे क्रीडारतिर्वायव्यां गमने बुद्धिरुत्तरे शान्तिरीशान्ये

ज्ञानं कर्णिकायां वैराग्यं केसरेष्वात्मचिन्ता इत्येवं

वक्त्रं ज्ञात्वा जीवदवस्थां प्रथमं जाग्रद्द्वितीयं

स्वप्नं तृतीयं सुषुप्तं चतुर्थं तुरीयं चतुर्भिर्विरहितं

तुरीयातीतम् । विश्वतैजसप्राज्ञतटस्थभेदैरेक एव एको देवः

साक्षी निर्गुणश्च तद्ब्रह्माहमिति व्याहरेत् ।

नो चेज्जाग्रदवस्थायां जाग्रदादिचतस्रोऽवस्थाः स्वप्ने

स्वप्नादिचतस्रोऽवस्थाः सुषुप्ते सुषुप्त्यादिचतस्रोऽवस्थाः

तुरीये तुरीयादिचतस्रोऽवस्थाः नत्वेवं तुरीयातीतस्य निर्गुणस्य ।

स्थूलसूक्ष्मकारणरूपैर्विश्वतैजसप्राज्ञेश्वरैः

सर्वावस्थासु साक्षी त्वेक एवावतिष्ठते । उत तटस्थो द्रष्टा

तटस्थो न द्रष्टा द्रष्टृत्वान्न द्रष्टैव कर्तृत्वभोक्तृत्व

अहङ्कारादिभिः स्पृष्टो जीवः जीवेतरो न स्पृष्टः । जीवोऽपि

न स्पृष्ट इति चेन्न । जीवाभिमानेन क्षेत्राभिमानः ।

शरीराभिमानेन जीवत्वम् । जीवत्वं घटाकाशमहाकाशव-

द्व्यवधानेऽस्ति । व्यवधानवशादेव हंसः सोऽहमिति

मन्त्रेणोच्छ्वासनिःश्वासव्यपदेशेनानुसन्धानं करोति ।

एवं विज्ञाय शरीराभिमानं त्यजेन्न शरीराभिमानी भवति ।

स एव ब्रह्मेत्युच्यते।

त्यक्तसङ्गो जितक्रोधो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।

पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि मनो ध्याने निवेशयेत् ॥ १॥

atha nāradaḥ pitāmahamuvāca |

bhagavan tadabhyāsavaśāt bhramakīṭanyāyavattadabhyāsaḥ kathamiti |

tamāha pitāmahaḥ |

satyavāgjñānavairāgyābhyāṃ viśiṣṭadehāvaśiṣṭo

vaset | jñānaṃ śarīraṃ vairāgyaṃ jīvanaṃ viddhi

śāntidāntī netre manomukhaṃ buddhiḥ kalā

pañcaviṃśatitattvānyavayava avasthā

pañcamahābhūtāni karma bhaktijñānavairāgyaṃ śākhā

jāgratsvapnasuṣuptiturīyāścaturdaśakaraṇāni

paṅkastambhākārāṇīti | evamapi nāvamatipaṅkaṃ karṇadhāra

iva yanteva gajaṃ svabuddhyā vaśīkṛtya svavyatiriktaṃ sarvaṃ

kṛtakaṃ naśvaramiti matvā viraktaḥ puruṣaḥ sarvadā

brahmāhamiti vyavaharennānyatkiñcidveditavyaṃ svavyatirekeṇa |

jīvanmukto vasetkṛtakṛtyo bhavati | na nāhaṃ brahmeti

vyavaharetkintu brahmāhamasmītyajasraṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu |

turīyāvasthāṃ prāpya turīyātītatvaṃ vrajeddivā jāgrannaktaṃ

svapnaṃ suṣuptamardharātraṃ gatamityekāvasthāyāṃ

catasro'vasthāstvekaikakaraṇādhīnānāṃ caturdaśakaraṇānāṃ vyāpāraścakṣurādīnām |

cakṣuṣo rūpagrahaṇaṃ śrotrayoḥ śabdagrahaṇaṃ

jihvāyā rasāsvādanaṃ ghrāṇasya gandhagrahaṇaṃ

vacaso vāgvyāpāraḥ pāṇerādānaṃ pādayoḥ saṃcāraḥ

pāyorutsarga upasthasyānandagrahaṇaṃ tvacaḥ sparśagrahaṇam |

tadadhīnā ca viṣayagrahaṇabuddhiḥ buddhyā buddhyati

cittena cetayatyahaṅkāreṇāhaṅkaroti | visṛjya jīva

etāndehābhimānena jīvo bhavati | gṛhābhimānena gṛhastha